Afşin-Elbistan'da santral genişlemesi durdu: Türkiye'nin kömürden çıkış planı hâlâ yok

Afşin-Elbistan'da santral genişlemesi durdu: Türkiye'nin kömürden çıkış planı hâlâ yok

Türkiye’de planlanan son kömür santrali kamuoyu baskısıyla iptal edildi. Ancak yeni bir proje açıklandı.

Kahramanmaraş 4. İdare Mahkemesi, Afşin-Elbistan A Termik Santrali'ne iki yeni ünite eklenmesi projesinde çevresel etkilerin yeterince incelenmediği gerekçesiyle olumlu Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) raporunu geçen hafta çarşamba günü iptal etti.

"Halkın zaferi" olarak nitelendirilen kararda, ünitelerin eklenmesine ilişkin projenin çevre, insan sağlığı, tarım arazileri ve su kaynakları üzerindeki etkilerinin incelenmesi yetersiz bulundu.

Kahramanmaraş'taki Afşin-Elbistan A Termik Santrali'ne iki yeni ünite eklenmesine karşı çıkan bölge sakinleri, Greenpeace Türkiye ile birlikte hukuk mücadelesi başlatmıştı.

Davada, projenin insan sağlığı, tarım arazileri, su kaynakları ve yerel ekosistemler üzerindeki olası etkilerine dikkat çekilmişti.

Mahkeme geçen hafta, 8 Temmuz'da, projeye 2024'ün sonlarında verilen Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) olumlu kararını iptal etti. Kararda, "Projenin olası olumsuz çevresel etkilerinin kabul edilebilir düzeylerde kaldığı ortaya konulamamıştır," denildi.

Greenpeace ile birlikte mücadele eden Afşin-Elbistan Hayatı ve Doğayı Koru Platformu'ndan Mehmet Dalkanat, "Yıllardır temiz hava, verimli topraklar ve çocuklarımızın geleceği için mücadele ediyoruz. Bu mahkeme kararı Afşin ve Elbistan halkının zaferidir," dedi.

Dalkanat, "Şimdi hem insanı hem doğayı koruyan adil bir dönüşüm süreciyle mevcut tüm kömürlü termik santrallerin kapatılmasını sağlama zamanı," ifadelerini kullandı.

Türkiye kömüre bağımlılığını sonlandırabilir mi?

688 megavat kapasiteli Afşin-Elbistan genişletme projesi, Türkiye'de halen gündemde olan yalnızca iki kömürlü termik santral projesinden biriydi. Oysa 2015'te toplam 57,5 gigavat kapasiteye sahip 95 ünite önerisi bulunuyordu. Son kararla birlikte Türkiye'deki kömür projelerinin iptal edilme oranı yüzde 97'ye ulaştı. Bu, dünya çapında bir rekor.

Buna rağmen Türkiye'nin kömürden çıkışa yönelik ulusal bir planı bulunmuyor. Halen planlama aşamasında olan diğer proje, 1.320 megavat kapasiteli Cenal Termik Santrali'ne 1.050 megavatlık ek kapasite kurulmasını öngörüyor.

Proje, Türkiye'nin kasım ayında Birleşmiş Milletler COP31 İklim Zirvesi'ne eş ev sahipliği yapacak olmasına rağmen haziran ayında duyuruldu.

Beyond Fossil Fuels kampanya grubu, "Kömürlü termik santral kapasitesini artırmak, dünyanın en büyük iklim zirvesine ev sahipliği yapmakla bağdaşmıyor ve iklim eyleminin ciddiye alınmadığı mesajını veriyor," dedi.

Kömür, Türkiye'nin elektrik üretiminde önemli bir paya sahip olmaya devam ediyor ve toplam üretimin yaklaşık üçte birini oluşturuyor.

CAN Europe'un "Boom and Bust Coal 2026" raporuna göre Türkiye'de işletmedeki kömürlü termik santrallerin toplam kurulu gücü 20,5 gigavat. Santrallerin ortalama yaşı 24 ve bilinen herhangi bir kapanış tarihi bulunmuyor.

Raporda, Türkiye'nin Avrupa'daki tüm ülkelerden daha fazla kömür kaynaklı elektrik ürettiği ve üretimin henüz zirve noktasına ulaşmadığı belirtildi.

Türkiye'de kömüre verilen siyasi ve ekonomik destek de sektörü ayakta tutuyor. Buna, geçen eylül ayında açıklanan ve kömürlü termik santraller için 2030'a kadar sabit fiyat üzerinden elektrik alım garantisi sağlayan plan da dahil.

Türkiye'deki kömür projesi 'kamu yararına değil'

Afşin-Elbistan genişletme projesi, hukuki süreç devam ettiği için 2025 boyunca ilerleyemedi. Mahkemenin görevlendirdiği bilirkişi heyeti geçen eylül ayında projenin olumsuz etkilerine ilişkin bir rapor hazırlayarak projenin kamu yararına olmadığı sonucuna vardı.

Raporda gerekli değerlendirmelerin yapılmadığı, maden ruhsatı bilgilerinin güncel olmadığı, yer altı suları üzerindeki kümülatif etkilerin incelenmediği ve bölge halkının geçim kaynakları ile kültürel değerlerinin tehdit altında olduğu belirtildi.

Özellikle hassas gruplar açısından ortaya çıkabilecek halk sağlığı risklerinin gerektiği şekilde değerlendirilmediği kaydedildi.

Türkiye'deki bazı kömürlü termik santraller de gerekli filtreleme sistemleri olmadan çalışmakla suçlanıyor. Verimsiz santraller yüksek miktarda karbondioksitin yanı sıra kükürt dioksit ve partikül madde gibi hava kirleticileri salıyor.

Türkiye'nin kömür sektörüne yönelik tepki de giderek büyüyor. Sivil toplum kuruluşları, ülkenin güneybatısındaki santrallere kömür sağlamak amacıyla maden sahalarının genişletilmesine yönelik ayrı planların zeytinlikleri, yerleşim alanlarını ve kültürel varlıkları tehdit edebileceği uyarısında bulunuyor.

Yenilenebilir enerji Türkiye'ye daha parlak bir gelecek sunabilir mi?

CAN Europe'a göre kömüre verilen teşviklerin temiz enerjiye ve elektrik şebekesinin modernizasyonuna yönlendirilmesi, kömüre bağımlı bölgelerde enerji arz güvenliğini ve istihdamı daha etkili biçimde destekleyebilir.

Kömüre sağlanan finansman ve teşvikler azalırken sektördeki iş imkanları da ortadan kalkıyor. Aynı zamanda kömürden elektrik üretmenin maliyeti yükseliyor.

Buna karşılık yenilenebilir enerji giderek ucuzluyor. CAN Europe'un verilerine göre Türkiye'de güneş ve rüzgar enerjisinden elektrik üretim maliyetleri son 10 yılda sırasıyla yüzde 69 ve yüzde 40 düştü.

Greenpeace Türkiye'nin Mayıs 2025'te yayımladığı bir rapor, yenilenebilir enerji yatırımlarının yalnızca Afşin-Elbistan bölgesinde binlerce yeni istihdam yaratabileceğini ortaya koyuyor.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına göre Türkiye, 2035 yılı için belirlediği 120 gigavatlık yenilenebilir enerji kurulu gücü hedefinin yaklaşık üçte birine ulaştı.

CAN Europe, "Bu kritik dönemeçte Türkiye, COP'a ev sahipliği yapacak ve başkanlık edecek olmasını bir fırsata çevirerek mevcut yenilenebilir enerji hedeflerine ulaşan, kirlilikten etkilenen toplumları destekleyen ve iş gücünü kömürsüz bir geleceğe hazırlayan bir enerji dönüşüm yol haritası oluşturabilir," dedi.